Camilla Portinaro *
Chronologische achtergrond en tijdlijn
Het wetgevingstraject dat leidde tot de plenaire stemming van maart 2026 weerspiegelt een bredere verandering in het terugkeerbeleid van de EU. Daarbij verschuift het systeem van minimale gemeenschappelijke normen naar een meer uniforme en op handhaving gerichte aanpak. Sinds 2008 worden terugkeerprocedures geregeld door de Terugkeerrichtlijn (2008/115/EG). Deze richtlijn legde gemeenschappelijke regels vast, maar liet aanzienlijke verschillen toe in de manier waarop de lidstaten die regels nationaal toepassen.
In 2018 stelde de Europese Commissie een herziening van de richtlijn voor om terugkeerprocedures doeltreffender te maken, maar de onderhandelingen in het Europees Parlement liepen vast. Tegen oktober 2024 leidden aanhoudende tekortkomingen, in het bijzonder het feit dat slechts ongeveer 20% van de terugkeerbesluiten daadwerkelijk tot vertrek leidde, ertoe dat de Europese Raad opriep om “met spoed” een nieuw voorstel in te dienen.
Op 11 maart 2025 reageerde de Commissie met de voorstelling van het “Nieuwe gemeenschappelijke Europese terugkeersysteem”. Centraal daarin staat een verordening die de richtlijn van 2008 moet intrekken en rechtstreeks toepasselijke regels in alle lidstaten moet invoeren. Het voorstel stuitte al snel op aanzienlijke tegenstand. Op 15 september 2025 publiceerden meer dan 200 middenveldorganisaties een gezamenlijke verklaring waarin zij opriepen het voorstel te verwerpen uit bezorgdheid over onmenselijke maatregelen. Het wetgevingsproces ging desondanks verder. Op 9 maart 2026 nam de Commissie burgerlijke vrijheden (LIBE) haar standpunt aan met 41 stemmen voor en 32 tegen. Dit leidde tot de plenaire stemming van 26 maart 2026, waarbij het Parlement instemde met het openen van trialoogonderhandelingen met de Raad.
De plenaire stemming van 26 maart 2026
Op 26 maart 2026 keurde het Europees Parlement het mandaat voor interinstitutionele onderhandelingen goed met 389 stemmen voor, 206 tegen en 32 onthoudingen. Aan de stemming gingen procedurele bezwaren vooraf van de fracties S&D, Groenen/EVA en The Left, die zich tegen het standpunt van de commissie verzetten.
De uitslag maakte duidelijk dat de politieke verhoudingen binnen het Parlement aan het verschuiven zijn. Een meerderheid van de leden van de Europese Volkspartij steunde het onderhandelingsmandaat en stemde daarbij samen met rechtse en uiterst rechtse fracties. Critici omschreven deze samenwerking als een afwijking van het traditionele “cordon sanitaire” en wezen op een bredere herschikking van politieke coalities rond migratie- en handhavingsbeleid.
Belangrijkste wijzigingen van de Terugkeerverordening
Een andere belangrijke vernieuwing is de invoering van een Europees terugkeerbevel (European Return Order, ERO), een gestandaardiseerde beslissing die in het Schengeninformatiesysteem wordt geregistreerd.[2] Binnen dit systeem zouden terugkeerbesluiten van één lidstaat door alle andere lidstaten moeten worden erkend en uitgevoerd. Nieuwe administratieve procedures zouden daardoor niet langer nodig zijn en de uitvoering van terugkeerbesluiten zou in feite op EU-niveau worden gedeeld.[3] In de praktijk betekent dit dat een lidstaat verplicht kan worden iemand uit te zetten op basis van een beslissing die door een andere lidstaat is genomen.
De verordening breidt ook het gebruik van detentie aanzienlijk uit. De maximale detentieperiode zou worden verhoogd van 18 naar 24 maanden.[4] Tegelijk worden de criteria voor het vaststellen van vluchtgevaar verruimd en kunnen bijvoorbeeld het ontbreken van een vaste verblijfplaats mee in aanmerking worden genomen.[5] Het kader staat uitdrukkelijk toe dat gezinnen en, als uiterste maatregel, niet-begeleide minderjarigen in detentie worden geplaatst.[6] Deze bepalingen kunnen volgens critici leiden tot grootschaliger gebruik van detentie en onvoldoende waarborgen.
Een andere belangrijke afwijking van de regels uit 2008 is de invoering van een juridische basis voor zogenoemde “terugkeerhubs” in derde landen.[7] Hierdoor zouden lidstaten personen kunnen uitzetten naar landen waarmee zij geen eerdere persoonlijke band of transitband hebben, op voorwaarde dat er een overeenkomst bestaat.
Tegelijkertijd verzwakt de verordening procedurele waarborgen door het automatische schorsende effect van beroepen af te schaffen.[8] Personen zouden zelf om opschorting van hun uitzetting moeten verzoeken. Van rechtbanken wordt verwacht dat zij hierover binnen 48 uur beslissen.[9] Dit verhoogt het risico dat iemand wordt uitgezet voordat zijn of haar juridische argumenten volledig zijn beoordeeld.
De verordening verschuift het evenwicht ook van vrijwillige naar gedwongen terugkeer. De richtlijn uit 2008 gaf prioriteit aan vrijwillig vertrek en garandeerde daarvoor een minimumperiode van zeven dagen. Het nieuwe kader schrapt deze verplichting en maakt in bepaalde omstandigheden onmiddellijke verwijdering mogelijk.[10]
Daarnaast worden de verplichtingen voor personen om tijdens de terugkeerprocedure met de autoriteiten mee te werken uitgebreid.[11] Niet-naleving kan leiden tot sancties zoals geldboetes, beperktere toegang tot sociale voorzieningen, langere inreisverboden of zelfs strafrechtelijke sancties.[12] Dit betekent in wezen dat het gebruik van gedwongen verwijdering aanzienlijk wordt uitgebreid.
Ook de inreisverboden worden strenger en systematischer. Ze zouden doorgaans tot tien jaar kunnen gelden en in gevallen waarin iemand als een veiligheidsrisico wordt beschouwd mogelijk zelfs voor onbepaalde tijd.[13]
De verordening voert daarnaast specifieke procedures in voor personen die worden beschouwd als een bedreiging voor de openbare orde of nationale veiligheid. Daaronder vallen versnelde verwijderingsprocedures en, onder bepaalde voorwaarden, de mogelijkheid om personen in gevangenissen vast te houden.[14] Volgens Colombi van CEPS zullen deze maatregelen het Europese migratiebeleid “ICE-achtig maken”.
Algemene context van het Migratie- en Asielpact
De voorgestelde verordening vormt een centraal onderdeel van het EU-Migratie- en Asielpact van 2024. Binnen dit kader wordt de verordening voorgesteld als een middel om het tekort aan daadwerkelijke uitvoering van terugkeerbesluiten aan te pakken. Het doel is ervoor te zorgen dat afgewezen asielzoekers snel worden teruggestuurd om de druk op nationale systemen te beperken.
Daartoe worden de bepalingen van de verordening afgestemd op andere wetgevingsinstrumenten binnen het pact, waaronder regels over screening, veiligheidscontroles en leeftijdsbeoordeling. Deze procedurele integratie moet ervoor zorgen dat een negatieve asielbeslissing onmiddellijk wordt gevolgd door een terugkeerbesluit, zodat het volledige proces sneller verloopt.
Tegelijk weerspiegelt de verordening een bredere strategie van externalisering, waarbij de verantwoordelijkheid voor migratiebeheer steeds meer naar derde landen wordt verschoven. Critici stellen dat deze aanpak afschrikking en controle boven bescherming plaatst en bijdraagt aan wat sommigen omschrijven als een meer dwingend en bestraffend migratieregime. De politieke context van de stemming, waaronder de samenwerking tussen traditionele partijen en uiterst rechtse fracties, heeft het beeld van een verschuiving naar strengere handhavingsmodellen verder versterkt.
Mogelijke gevolgen voor migranten
De verordening kan aanzienlijke gevolgen hebben voor migranten die onder een terugkeerprocedure vallen. De uitbreiding van detentie, ook voor gezinnen en minderjarigen, in combinatie met langere maximale detentieperioden, kan ertoe leiden dat meer mensen van hun vrijheid worden beroofd.
De invoering van terugkeerhubs roept bijkomende bezorgdheid op, vooral wanneer personen kunnen worden overgebracht naar landen waarmee zij geen betekenisvolle band hebben.
De verschuiving naar gedwongen terugkeer als standaardoptie, samen met strengere verplichtingen tot medewerking en bestraffende sancties, versterkt het dwingende karakter van het systeem verder.
Tegelijk verhoogt het afschaffen van het automatische schorsende effect van beroepsprocedures het risico op onterechte verwijderingen en mogelijke schendingen van het non-refoulementbeginsel.
Andere bezorgdheden hebben betrekking op uitgebreidere surveillance- en opsporingsmaatregelen, die discriminerende praktijken zoals etnisch profileren in de hand kunnen werken. Bepalingen die het mogelijk maken om in situaties van “onvoorziene zware lasten”[15] af te wijken van waarborgen rond detentie, roepen daarnaast vragen op over de consistente bescherming van grondrechten in de verschillende lidstaten.
Mogelijke gevolgen voor ngo-vrijwilligers en het maatschappelijk middenveld
Bepalingen die autoriteiten toestaan om “alle relevante lokalen” te doorzoeken,[16] zouden mogelijk ook opvangplaatsen, gemeenschapscentra en gebedshuizen kunnen omvatten. Dit roept bezorgdheid op over de bescherming van humanitaire ruimtes.
Uitgebreidere handhavingsmaatregelen, waaronder de mogelijke normalisering van huiszoekingen, kunnen bijdragen aan een klimaat van angst binnen de betrokken gemeenschappen.
In zo’n omgeving kunnen personen en organisaties die ondersteuning bieden met juridische of administratieve risico’s worden geconfronteerd. Tegelijk kunnen migranten worden ontmoedigd om gebruik te maken van essentiële diensten, zoals gezondheidszorg of juridische bijstand.
Gezamenlijk wijzen deze ontwikkelingen op een mogelijke criminalisering van solidariteit, waarbij humanitaire hulp steeds verder wordt beperkt binnen een systeem dat sterk op handhaving is gericht. Deze verschuiving kan verstrekkende gevolgen hebben, niet alleen voor migranten, maar ook voor de bredere rol van het maatschappelijk middenveld binnen het Europese migratiebeleid.
BRONNEN
Amnesty International, ‘More than 200 Organisations: Inhumane Deportation Rules Should be Rejected’, 15 september 2025, https://www.amnesty.eu/news/deportation-rules-should-be-rejected/
Bornemann, J. ‘Efficiency, but at What Cost The Commission’s Proposal for a Common European System for Returns’, Verfassungsblog 21 maart 2025, https://verfassungsblog.de/eu-return-directive/
CARITAS, ‘Return at what cost?’, 26 maart 2026, https://www.caritas.eu/return-at-what-cost/
CEPS, ‘The Return Regulation will ‘ICE-ify’ the EU’s migration policy’, 26 maart 2026 https://www.ceps.eu/the-return-regulation-will-ice-ify-the-eus-migration-policy/
Council of the European Union, Brussels, 5 december 2025 (OR. en) 16521/25, Interinstitutional File: 2025/0059 (COD), MIGR 464, JAI 1871, COMIX 437, RELEX 1642, CODEC 2047, CH, IS, LI, NO.
ECRE, ‘ECRE Statement: European Parliament Vote on the Return Regulation’, 26 maart 2026 https://ecre.org/ecre-statement-european-parliament-vote-on-the-return-regulation/
ECRE, ‘Proposal for an EU Return Regulation’, 13 maart 2025, https://ecre.org/proposal-for-an-eu-return-regulation/
Egmond Institute, ‘An Outlook on the EU’s New Approach on Return’, 27 maart 2026 https://egmontinstitute.be/events/an-outlook-on-the-eus-new-approach-on-returns/
EU Official website, ‘Pact of Migration and Asylum. A common EU system to manage migration’, 21 mei 2024, https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/pact-migration-and-asylum_en
European Commission, Strasbourg, 11.3.2025 COM(2025) 101 final 2025/0059 (COD), Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52025PC0101
European Parliament, REPORT on the proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-10-2026-0048_EN.html
European Parliament Press Release, ‘Returns regulation: MEPs ready to start negotiations’, 26 maart 2026, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20260324IPR38908/returns-regulation-meps-ready-to-start-negotiations
European Parliamnet Press Release, ‘Migration: the Civil Liberties Committee adopts a reform of EU return rules’, 9 maart 2026, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20260309IPR37702/migration-the-civil-liberties-committee-adopts-a-reform-of-eu-return-rules
IRC EU, ‘IRC responds to European Parliament vote to move ahead with Return Regulation’, 26 maart 2026, https://www.rescue.org/eu/press-release/irc-responds-european-parliament-vote-move-ahead-return-regulation
IRC EU, ‘What is the EU Pact on Migration and Asylum?’, 23 juli 2024, https://www.rescue.org/eu/article/what-eu-pact-migration-and-asylum
Migration Policy Group (MPG), ‘EU Parliament adopts new Return Regulation: MPG warns of widening human rights gaps’, 26 maart 2026, https://www.migpolgroup.com/index.php/2026/03/26/eu-return-regulation-ep-vote/
We Move Europe, ‘Say No to Mass Deportations in Europe’, 26 Maart 2026, https://action.wemove.eu/sign/2025-12-no-deportation-petition-EN/
_______
[1] European Commission, COM(2025) 101 final 2025/0059 (COD), Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC, p. 1.
[2] European Commission, COM(2025) 101 final (n. 1), Art. 7(7).
[3] Ibid., Art. 9.
[4] Ibid., Art. 32(3).
[5] Ibid., Art. 30.
[6] Ibid., Art. 35.
[7] Ibid., Art. 17.
[8] Ibid., Art. 28(2).
[9] Ibid., Art. 28(4).
[10] Ibid., Art. 13.
[11] Ibid., Art. 21
[12] Ibid., Art 22.
[13] Ibid., Art 10(6).
[14] Ibid., Art. 16.
[15] European Commission, COM(2025) 101 final, Art. 47.
[16] Council of the European Union, Brussels, 5 December 2025 (OR. en) 16521/25, Interinstitutional File: 2025/0059 (COD), MIGR 464, JAI 1871, COMIX 437, RELEX 1642, CODEC 2047, CH, IS, LI, NO. Article 23, Investigative measures.
