Kronolojik Arka Plan ve Zaman Çizelgesi

Mart 2026 genel kurul oylamasına uzanan yasama süreci, AB’nin geri dönüş politikasında daha geniş bir dönüşümü yansıtmaktadır. Bu dönüşüm, asgari standartlara dayalı bir sistemden daha bütünleşik ve uygulamaya odaklı bir çerçeveye geçişi ifade etmektedir. 2008 yılından bu yana geri dönüş prosedürleri, ortak kurallar belirleyen ancak ulusal uygulamalarda önemli farklılıklara izin veren Geri Dönüş Direktifi (2008/115/EC) kapsamında yürütülmektedir.

2018 yılında Avrupa Komisyonu, geri dönüş süreçlerinin etkinliğini artırmak amacıyla Direktifin yeniden düzenlenmesini önerdi, ancak Avrupa Parlamentosundaki müzakereler sonuçsuz kaldı. Ekim 2024’e gelindiğinde, özellikle geri dönüş kararlarının yalnızca yaklaşık %20’sinin fiilî ayrılışla sonuçlanması gibi süregelen eksiklikler, Avrupa Konseyini “acil olarak” yeni bir teklif çağrısında bulunmaya yöneltti.

Komisyon, 11 Mart 2025’te “Yeni Ortak Avrupa Geri Dönüş Sistemi” başlıklı önerisini sundu. Önerinin merkezinde, 2008 tarihli Direktifi yürürlükten kaldırmayı ve tüm üye devletlerde doğrudan uygulanabilir kurallar getirmeyi amaçlayan bir Tüzük yer almaktadır. Teklif kısa sürede önemli bir muhalefetle karşılaştı. 15 Eylül 2025’te 200’den fazla sivil toplum kuruluşu, insanlık dışı önlemler içerdiğine ilişkin endişelerini dile getirerek teklifin reddedilmesi çağrısında bulunan ortak bir açıklama yayımladı. Buna rağmen yasama süreci ilerledi ve Sivil Özgürlükler Komitesi (LIBE), 9 Mart 2026’da tutumunu 32’ye karşı 41 oyla kabul etti. Bu karar, 26 Mart 2026’daki genel kurul oylamasına zemin hazırladı ve Parlamento, Konsey ile üçlü müzakerelerin başlatılmasını onayladı.

26 Mart 2026 Genel Kurul Oylaması

26 Mart 2026’da Avrupa Parlamentosu, kurumlar arası müzakerelere başlama yetkisini 389 lehte, 206 aleyhte ve 32 çekimser oyla kabul etti. Oylama, komitenin tutumuna karşı çıkan S&D, Yeşiller/EFA ve Sol grupların usule ilişkin itirazlarının ardından gerçekleştirildi.

Sonuç, Parlamento içindeki değişen siyasi dengeleri ortaya koydu. Avrupa Halk Partisi üyelerinin çoğunluğu, sağ ve aşırı sağ gruplarla birlikte oy kullanarak müzakere yetkisini destekledi. Eleştirmenler bu ittifakı, geleneksel “cordon sanitaire” yaklaşımından bir uzaklaşma olarak nitelendirdi ve bunun göç ve yaptırım politikaları etrafında siyasi koalisyonların daha geniş çaplı biçimde yeniden şekillenmesine işaret ettiğini savundu.

Geri Dönüş Tüzüğünün Getirdiği Temel Değişiklikler

Komisyona göre önerilen Tüzük, asgari standartlara dayalı sistemi daha tek tip ve uygulama odaklı bir yaklaşımla değiştirerek 2008 çerçevesinden temel bir kopuşu temsil etmektedir. En önemli değişikliklerden biri kullanılan hukuki aracın kendisidir. Ulusal hukuka aktarılması gereken Direktiften farklı olarak Tüzük, tüm üye devletlerde doğrudan uygulanacaktır. Komisyona göre bu değişiklik, ikincil hareketliliğe katkıda bulunan ve geri dönüşlerin etkinliğini zayıflatan mevcut ulusal sistemler “yamalı bohçasını” ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır.

Bir diğer önemli yenilik, Schengen Bilgi Sistemine kaydedilecek standartlaştırılmış bir karar olan Avrupa Geri Dönüş Kararının (ERO) getirilmesidir.[2] Bu mekanizma kapsamında, bir üye devlet tarafından verilen geri dönüş kararlarının diğer tüm üye devletler tarafından tanınması ve uygulanması gerekecek, böylece yeni idari işlemlere duyulan ihtiyaç ortadan kaldırılacak ve uygulama fiilen AB çapında ortaklaştırılacaktır.[3] Uygulamada bu sistem, bir üye devleti ilk devletin kararına dayanarak bir kişiyi sınır dışı etmeye zorlamaktadır.

Tüzük, idari gözetim kullanımını da önemli ölçüde genişletmektedir. Azami gözetim süresi 18 aydan 24 aya çıkarılacaktır.[4] Kaçma riskinin tespitinde kullanılabilecek kriterler de sabit bir adresin bulunmaması gibi unsurları içerecek şekilde genişletilmektedir.[5] Çerçeve, ailelerin ve son çare olarak refakatsiz çocukların da gözetim altında tutulmasına açıkça izin vermektedir.[6] Bu düzenlemeler, yaygın gözetim uygulamalarına ve güvencelerde eksikliklere yol açma riski taşımaktadır.

2008 kurallarından bir diğer önemli sapma, üçüncü ülkelerde “geri dönüş merkezleri” olarak adlandırılan yapıların kurulması için hukuki temel oluşturulmasıdır.[7] Bu düzenleme, bir anlaşmanın mevcut olması koşuluyla, üye devletlerin kişileri daha önce kişisel olarak bulunmadıkları veya transit geçmedikleri ülkelere sınır dışı etmesine olanak tanıyacaktır.

Aynı zamanda Tüzük, itirazların otomatik olarak sınır dışı işlemini durdurucu etkisini ortadan kaldırarak usuli güvenceleri zayıflatmaktadır.[8] Kişilerin sınır dışı işlemlerinin durdurulması için ayrıca talepte bulunmaları gerekecek ve mahkemelerin bu talepler hakkında 48 saat içinde karar vermesi beklenecektir.[9] Bu durum, hukuki iddialar tam olarak değerlendirilmeden kişilerin sınır dışı edilmesi ihtimalini artırmaktadır.

Tüzük, gönüllü geri dönüşten zorunlu geri dönüşe doğru da belirgin bir yön değişikliği getirmektedir. 2008 tarihli Direktif gönüllü ayrılığa öncelik tanıyor ve en az yedi günlük bir süreyi garanti ediyordu. Yeni çerçeve ise bu zorunluluğu kaldırarak belirli koşullarda derhal sınır dışı etmeye izin vermektedir.[10]

Buna ek olarak, geri dönüş süreci boyunca kişilerin yetkililerle iş birliği yapma yükümlülükleri genişletilmektedir.[11] Bu yükümlülüklere uyulmaması para cezaları, sosyal yardımlara erişimin azaltılması, giriş yasaklarının uzatılması ve hatta cezai yaptırımlar gibi sonuçlara yol açabilecektir.[12] Bu durum esas olarak zorla sınır dışı uygulamalarının önemli ölçüde genişletilmesi anlamına gelmektedir.

Giriş yasakları da daha katı ve sistematik hâle gelmektedir. Bu yasaklar genel olarak on yıla kadar uygulanabilecek, güvenlik riski bulunduğu düşünülen durumlarda ise potansiyel olarak süresiz olabilecektir.[13]

Tüzük ayrıca kamu düzeni veya ulusal güvenlik açısından tehdit oluşturduğu değerlendirilen kişiler için hızlandırılmış sınır dışı işlemleri ve belirli koşullarda cezaevi tesislerinde tutulma imkânı da dahil olmak üzere özel prosedürler getirmektedir.[14] Colombi’nin (CEPS) ifadesiyle bu önlemler, AB göç politikasını “ICE benzeri hâle getirecektir.”

Göç ve İltica Paktının Genel İklimi

Önerilen Tüzük, AB’nin 2024 Göç ve İltica Paktının temel bileşenlerinden birini oluşturmaktadır. Bu çerçevede Tüzük, geri dönüş prosedürlerindeki uygulama açığını kapatmayı ve reddedilen sığınma başvurusu sahiplerinin ulusal sistemler üzerindeki baskıyı azaltmak amacıyla hızla geri gönderilmesini sağlamayı hedefleyen bir araç olarak sunulmaktadır.

Bu amaçla Tüzük, hükümlerini Pakt kapsamındaki tarama, güvenlik kontrolleri ve yaş tespiti gibi diğer yasama araçlarıyla uyumlu hâle getirmektedir. Bu usuli bütünleşme, olumsuz bir sığınma kararının hemen ardından bir geri dönüş kararının verilmesini ve böylece genel sürecin hızlandırılmasını amaçlamaktadır.

Aynı zamanda Tüzük, göç yönetimine ilişkin sorumluluğun giderek üçüncü ülkelere devredildiği daha geniş bir dışsallaştırma stratejisini yansıtmaktadır. Eleştirmenler bu yaklaşımın korumadan ziyade caydırıcılık ve kontrole öncelik verdiğini ve bazı çevrelerin “daha zorlayıcı ve cezalandırıcı bir göç rejimi” olarak tanımladığı bir yapıya katkıda bulunduğunu savunmaktadır.

Ana akım ve aşırı sağ partiler arasındaki iş birliği de dahil olmak üzere oylamayı çevreleyen siyasi bağlam, daha katı uygulama modellerine doğru bir yön değişikliği olduğu yönündeki algıyı daha da güçlendirmiştir.

Göçmenler Üzerindeki Olası Etkiler

Tüzüğün, geri dönüş prosedürlerine tabi göçmenler açısından önemli sonuçlar doğurması muhtemeldir. Aileler ve çocuklar da dahil olmak üzere idari gözetimin genişletilmesi ve azami gözetim sürelerinin uzatılması, özgürlükten yoksun bırakılma vakalarında artışa yol açabilir.

Geri dönüş merkezlerinin getirilmesi de özellikle kişilerin anlamlı bir bağlarının bulunmadığı ülkelere gönderilebilmesi açısından ek kaygılar doğurmaktadır.

Daha sıkı iş birliği yükümlülükleri ve cezalandırıcı yaptırımlarla birlikte zorunlu geri dönüşün varsayılan seçenek hâline gelmesine doğru yaşanan değişim, sistemin zorlayıcı niteliğini daha da artırmaktadır.

Aynı zamanda itirazların otomatik durdurucu etkisinin kaldırılması, hatalı sınır dışı işlemleri ve geri göndermeme ilkesinin ihlal edilmesi riskini artırmaktadır.

Diğer kaygılar ise, ırksal profilleme gibi ayrımcı uygulamaları teşvik edebilecek artan gözetim ve tespit önlemleriyle ilgilidir. “Öngörülemeyen ağır yükler”[15] durumunda idari gözetim güvencelerinden sapmaya izin veren hükümler de üye devletler genelinde temel hakların korunmasının tutarlılığı konusunda soru işaretleri doğurmaktadır.

STK Gönüllüleri ve Sivil Toplum Üzerindeki Olası Etkiler

Önerilen çerçeve, özellikle insani yardım sağlayan STK’lar ve gönüllüler olmak üzere sivil toplum aktörleri açısından da önemli sonuçlar doğurmaktadır.

Yetkililerin “ilgili tüm yerlerde” arama yapmasına izin veren hükümler,[16] potansiyel olarak sığınma evlerini, toplum merkezlerini ve ibadethaneleri de kapsayabilir. Bu durum, insani yardım alanlarının korunmasına ilişkin kaygılar doğurmaktadır.

Ev aramalarının normalleştirilmesi ihtimali de dahil olmak üzere uygulama ve denetim tedbirlerinin artırılması, etkilenen topluluklarda bir korku ortamının oluşmasına katkıda bulunabilir.

Böyle bir ortam, destek sağlayan kişi ve kuruluşları hukuki veya idari risklere maruz bırakırken, göçmenlerin sağlık hizmetleri veya hukuki yardım gibi temel hizmetlere başvurmaktan çekinmesine de yol açabilir.

Bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde, insani yardım faaliyetlerinin giderek uygulama odaklı bir sistem içinde sınırlandığı olası bir dayanışmanın suçlulaştırılması sürecine işaret etmektedir. Bu değişim yalnızca göçmenler açısından değil, sivil toplumun AB’nin göç politikası içindeki daha geniş rolü açısından da kapsamlı sonuçlar doğurabilir.

KAYNAKÇA

Amnesty International, ‘More than 200 Organisations: Inhumane Deportation Rules Should be Rejected’, 15 Eylül 2025, https://www.amnesty.eu/news/deportation-rules-should-be-rejected/

Bornemann, J. ‘Efficiency, but at What Cost The Commission’s Proposal for a Common European System for Returns’, Verfassungsblog 21 Mart 2025, https://verfassungsblog.de/eu-return-directive/

CARITAS, ‘Return at what cost?’, 26 Mart 2026, https://www.caritas.eu/return-at-what-cost/

CEPS, ‘The Return Regulation will ‘ICE-ify’ the EU’s migration policy’, 26 Mart 2026 https://www.ceps.eu/the-return-regulation-will-ice-ify-the-eus-migration-policy/

Council of the European Union, Brussels, 5 Aralık 2025 (OR. en) 16521/25, Interinstitutional File: 2025/0059 (COD), MIGR 464, JAI 1871, COMIX 437, RELEX 1642, CODEC 2047, CH, IS, LI, NO.

ECRE, ‘ECRE Statement: European Parliament Vote on the Return Regulation’, 26 Mart 2026 https://ecre.org/ecre-statement-european-parliament-vote-on-the-return-regulation/

ECRE, ‘Proposal for an EU Return Regulation’, 13 Mart 2025, https://ecre.org/proposal-for-an-eu-return-regulation/

Egmond Institute, ‘An Outlook on the EU’s New Approach on Return’, 27 Mart 2026 https://egmontinstitute.be/events/an-outlook-on-the-eus-new-approach-on-returns/

EU Official website, ‘Pact of Migration and Asylum. A common EU system to manage migration’, 21 Mayıs 2024, https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/pact-migration-and-asylum_en

European Commission, Strasbourg, 11.3.2025 COM(2025) 101 final  2025/0059 (COD), Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52025PC0101

European Parliament, REPORT on the proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-10-2026-0048_EN.html

European Parliament Press Release, ‘Returns regulation: MEPs ready to start negotiations’, 26 Mart 2026, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20260324IPR38908/returns-regulation-meps-ready-to-start-negotiations

European Parliamnet Press Release, ‘Migration: the Civil Liberties Committee adopts a reform of EU return rules’, 9 Mart 2026, https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20260309IPR37702/migration-the-civil-liberties-committee-adopts-a-reform-of-eu-return-rules

IRC EU, ‘IRC responds to European Parliament vote to move ahead with Return Regulation’, 26 Mart 2026, https://www.rescue.org/eu/press-release/irc-responds-european-parliament-vote-move-ahead-return-regulation

IRC EU, ‘What is the EU Pact on Migration and Asylum?’, 23 Temmuz 2024, https://www.rescue.org/eu/article/what-eu-pact-migration-and-asylum

Migration Policy Group (MPG), ‘EU Parliament adopts new Return Regulation: MPG warns of widening human rights gaps’, 26 Mart 2026, https://www.migpolgroup.com/index.php/2026/03/26/eu-return-regulation-ep-vote/

We Move Europe, ‘Say No to Mass Deportations in Europe’, 26 Mart 2026, https://action.wemove.eu/sign/2025-12-no-deportation-petition-EN/

_______

^[1] European Commission, COM(2025) 101 final 2025/0059 (COD), Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing a common system for the return of third-country nationals staying illegally in the Union, and repealing Directive 2008/115/EC of the European Parliament and the Council, Council Directive 2001/40/EC and Council Decision 2004/191/EC, p. 1.

^[2] European Commission, COM(2025) 101 final (n. 1), Art. 7(7).

^[3] Ibid., Art. 9.

^[4] Ibid., Art. 32(3).

^[5] Ibid., Art. 30.

^[6] Ibid., Art. 35.

^[7] Ibid., Art. 17.

^[8] Ibid., Art. 28(2).

^[9] Ibid., Art. 28(4).

^[10] Ibid., Art. 13.

^[11] Ibid., Art. 21

^[12] Ibid., Art 22.

^[13] Ibid., Art 10(6).

^[14] Ibid., Art. 16.

^[15] European Commission, COM(2025) 101 final, Art. 47.

^[16] Council of the European Union, Brussels, 5 December 2025 (OR. en) 16521/25, Interinstitutional File: 2025/0059 (COD), MIGR 464, JAI 1871, COMIX 437, RELEX 1642, CODEC 2047, CH, IS, LI, NO. Article 23, Investigative measures.