Tijdens het programma ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de Türkiye Maarif Vakfı in de Beştepe Millet Kütüphanesi in Ankara zei president Erdoğan woensdag: “We hebben ervoor gezorgd dat scholen die met FETÖ verbonden zijn in meer dan 50 landen geheel of gedeeltelijk werden gesloten.”

Het werkwoord is hier het betekenisvolle deel. Hij zei niet dat de scholen zijn gesloten, of dat de gastlanden ze hebben gesloten. Hij zei dat Türkiye ervoor heeft gezorgd dat dit gebeurde.

Ons rapport Turkish Maarif Foundation and the Global Attack on Gülen Schools, dat in juli werd gepubliceerd, documenteert wat achter die zin schuilgaat. Volgens het rapport werden in 29 landen minstens 164 onderwijsinstellingen gesloten, in beslag genomen of overgedragen, met gevolgen voor ongeveer 7.952 leerkrachten en administratieve medewerkers. Van die instellingen werden er 131 overgedragen aan de Maarifstichting en werden er 31 gesloten of in beslag genomen zonder overdracht.

De Stichting werd opgericht bij Wet nr. 6721, die op 17 juni 2016 werd aangenomen en op 28 juni in het Staatsblad werd gepubliceerd. De couppoging waarop zij volgens de huidige voorstelling een antwoord moest bieden, vond plaats 28 dagen nadat de wet was aangenomen en 17 dagen nadat zij was gepubliceerd.

Formeel is het een stichting. De Raad van Toezicht telt twaalf leden, waarbij permanente leden via kanalen van de uitvoerende macht worden benoemd en de ministeries van Nationaal Onderwijs, Buitenlandse Zaken en Schatkist en Financiën, evenals de Raad voor Hoger Onderwijs, ambtshalve vertegenwoordigd zijn. Naast het ministerie van Nationaal Onderwijs is zij de enige instantie die bevoegd is om namens de Republiek Türkiye onderwijsinstellingen in het buitenland te openen.

Het Turkse Grondwettelijk Hof beschreef die constructie zelf in duidelijke bewoordingen. Toen het in 2018 een beroep van 133 oppositieparlementsleden verwierp, erkende het dat de wetgever de Stichting publieke voorrechten had toegekend die particuliere stichtingen normaal niet hebben, waaronder de bevoegdheid om instellingen in het buitenland over te nemen en vennootschappen op te richten, en dat haar middelen kunnen worden aangevuld met overdrachten uit de staatsbegroting en met toewijzingen van publieke activa bij besluit van de uitvoerende macht.

Die overdrachten zijn toegenomen. De cumulatieve toewijzingen liepen over acht jaar op tot ongeveer 27,7 miljard lira, van honderden miljoenen in de eerste jaren tot 1,8 miljard in 2022, 2,9 miljard in 2023, 5,7 miljard in 2024, 6,7 miljard in 2025 en 7,8 miljard in 2026. De Stichting valt niet onder de controle van de Rekenkamer die voor overheidsinstanties geldt.

De personen die de overdrachten uitvoerden, bewogen zich tussen de Stichting en de diplomatieke dienst. De oprichtingsvoorzitter, Birol Akgün, werd later ambassadeur van Türkiye in Azerbeidzjan. Hasan Yavuz ondertekende de overdrachtsovereenkomsten in Niger in december 2016, in de Republiek Congo in juni 2017 en in Mali in augustus 2017, en werd daarbij telkens voorgesteld als ambassadeur.

In 2022 zette Akgün het doel uiteen in het eigen bulletin van de Stichting: de Stichting had officieel contact gelegd met 104 landen en “vooral in ontwikkelingslanden zijn drie op de vier scholen die met FETÖ verbonden zijn daadwerkelijk geneutraliseerd of volledig overgedragen”. Hij zei dat de Stichting 234 van dergelijke scholen in twintig landen had overgenomen.

Hoe die overdrachten er ter plaatse uitzagen, wordt in het rapport land per land beschreven. Vergunningen werden ingetrokken zonder procedure op tegenspraak. Rechtbanken deden uitspraak maar hun beslissingen werden niet uitgevoerd, in Niger en Jordanië. Procedures konden niet worden ingesteld of werden niet toegelaten, in Afghanistan en Liberia. Zaken bleven jarenlang zonder oplossing aanhangig, in de Democratische Republiek Congo en Senegal. In Mali zou tijdens de uitvoering schade aan eigendommen zijn toegebracht. In Zambia werd grond onteigend via verwerving door de staat. Personeelsleden werden zonder individuele beoordeling ontslagen op basis van de instelling waarvoor zij werkten, en werden in een aantal landen uitgezet of verhinderd terug te keren.

Zestien van de negenentwintig staten zijn partij bij het Statuut van Rome. Binnen die zestien landen worden 85 instellingen en 3.359 mensen getroffen. Het rapport concludeert dat er een redelijke grond bestaat om te onderzoeken of de gedocumenteerde handelingen, cumulatief beschouwd, voldoen aan de bestanddelen van vervolging als misdrijf tegen de menselijkheid in de zin van artikel 7, lid 1, van het Statuut, op basis van ernstige ontneming van fundamentele rechten, gerichtheid op politieke gronden en systematische uitvoering in meerdere rechtsgebieden. De beoordeling is voorlopig, en het rapport vermeldt dat uitdrukkelijk.

Binnen Türkiye bedragen de vergelijkbare cijfers 3.492 gesloten instellingen, waaronder ongeveer 1.350 scholen, en 19.962 ingetrokken werkvergunningen van onderwijspersoneel, per september 2018.

Erdoğan vertelde het publiek tijdens de jubileumbijeenkomst dat de Stichting inmiddels in 66 landen actief is. Tegen degenen die de scholen bestuurden die door de Stichting werden vervangen, zei hij dat zij voor hun verraad in deze wereld en voor het hoogste gerecht zouden boeten, en dat zij er morgen veel beklagenswaardiger en ellendiger aan toe zouden zijn.

“FETÖ” is een benaming die door de Turkse autoriteiten wordt gebruikt en wordt hier uitsluitend als citaat weergegeven. Deze organisatie neemt die term niet over.

Een staatshoofd heeft nu publiekelijk gezegd dat zijn regering de sluiting van scholen in meer dan vijftig andere landen heeft bewerkstelligd. Er bestaat een gedocumenteerd overzicht van hoe dat gebeurde: vergunningen die werden ingetrokken, rechterlijke uitspraken die niet werden uitgevoerd en zevenduizend negenhonderd mensen die werden ontslagen vanwege de naam op het gebouw waar zij lesgaven.