instituDE, het Brusselse instituut dat werd opgericht door voormalige Turkse diplomaten, publiceerde gisteren een rapport van Hakan Kaplankaya, zelf voormalig diplomaat en voordien assistent-jurist bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het rapport heet Turkey’s Human Rights Regression over the Past Decade: How Emergency Measures Became the Rule, from Scapegoats to Everyone, en de kern van het betoog staat al in de ondertitel.

De ranglijsten worden eerst samengevat en vervolgens terzijde geschoven. Freedom House verplaatste Türkiye in 2018 van Partly Free naar Not Free en rekent het land nu tot de tien sterkste achteruitgangen van het afgelopen decennium. In de Rule of Law Index van het World Justice Project zakte Türkiye van de 80e plaats in 2015 naar de 118e plaats van 143 landen in 2025. Reporters Without Borders plaatst het op de 163e plaats van 180. Transparency International noteerde in 2025 de laagste score ooit voor het land: 31. De Economist Intelligence Unit noemt Türkiye een hybride regime dicht bij de autoritaire drempel; V-Dem noemt het een electorale autocratie.

“Deze ranglijsten geven de omvang van de achteruitgang weer”, aldus het rapport, “maar niet het mechanisme erachter.”

Dat mechanisme begint met cijfers. Tegen juli 2026 waren tegen 720.580 mensen strafrechtelijke procedures ingesteld wegens vermeende banden met de Gülenbeweging. Van de 636.744 afgehandelde zaken eindigden er 127.102 in een veroordeling, één op vijf. De overige betrokkenen werden vrijgesproken, hun zaak werd door het openbaar ministerie geseponeerd of de uitspraak van het vonnis werd uitgesteld. Tegen 83.836 mensen lopen de procedures nog. Alleen al in de eerste zes maanden van 2026 meldde de minister van Justitie 1.065 operaties waarbij 2.451 mensen in hechtenis werden genomen.

Bijna 130.000 ambtenaren werden bij decreet ontslagen zonder individuele motivering of hoorzitting, met een levenslang verbod om nog in overheidsdienst te werken en ingetrokken paspoorten. Binnen enkele uren na de couppoging, op 16 juli 2016, schorste de Raad voor Rechters en Aanklagers 2.745 rechters en openbare aanklagers, bijna een vijfde van de rechterlijke macht. Het rapport maakt de voor de hand liggende vaststelling: “Een lijst van die omvang kan niet van de ene dag op de andere zijn samengesteld.” Uiteindelijk liep het totaal op tot meer dan 4.000, ongeveer een derde van de beroepsgroep.

Bij decreet werden 180 mediaorganisaties, meer dan 2.300 private instellingen, vijftien universiteiten, 29 uitgeverijen, meer dan 1.500 verenigingen en 141 stichtingen gesloten en hun eigendommen aan de staat overgedragen, zonder enige rechterlijke beslissing. Het rapport schat de waarde van de op deze grond in beslag genomen activa op meer dan 50 miljard dollar.

Eén cijfer in het rapport verdient het om twee keer te worden gelezen. Op 30 juni 2026 had het ministerie van Justitie 1.999.434 aangiften en meldingen ontvangen in verband met de beweging, ongeveer één voor elke 42 inwoners van het land. Bijna vier op de vijf, 1.561.489, werden al bij de eerste beoordeling terzijde geschoven omdat ze zelfs geen onderzoek rechtvaardigden. Volgens het rapport zeggen deze cijfers “minder over de Gülenbeweging dan over de samenleving eromheen”: buren, collega’s en zakelijke rivalen die een beschuldiging gebruikten die het doelwit een baan, een paspoort of zijn vrijheid kon kosten.

Internationale instanties kwamen tot consistente conclusies. De VN-Werkgroep inzake Willekeurige Detentie bracht tussen juni 2017 en november 2024 26 adviezen uit en oordeelde in elk daarvan dat de detentie willekeurig was. Het rapport vestigt de aandacht op het meest recente advies, over generaal Akın Öztürk, die door de autoriteiten als het brein achter de couppoging wordt voorgesteld. Als zelfs die detentie niet aan internationale normen voldoet, zo redeneert het rapport, kunnen de tekortkomingen niet eenvoudig worden toegeschreven aan zwakke individuele dossiers.

In Straatsburg heeft het Hof de klachten over onrechtmatige detentie van 4.107 verzoekers in groepszaken afgerond, zijn nog 9.800 verzoekschriften aanhangig en zijn in 4.501 zaken schendingen vastgesteld die de heropening van nationale procedures vereisen. In Yalçınkaya merkte het Hof op dat de autoriteiten ongeveer 100.000 ByLock-gebruikers hadden geïdentificeerd. Kaplankaya stelt dat deze praktijken als misdrijven tegen de menselijkheid zouden moeten worden onderzocht. Dat is zijn argument, dat hij in een afzonderlijk artikel heeft ontwikkeld, en wordt hier weergegeven zonder dat dit bericht het overneemt.

Het eigenlijke onderwerp van het rapport is wat er daarna met deze instrumenten gebeurde.

De vrederechters in strafzaken werden in juni 2014 opgericht. Tegen hun beslissingen kan alleen beroep worden ingesteld bij een andere vrederechter van dezelfde rang, waardoor zij volgens het rapport “een gesloten circuit vormen dat grotendeels buiten bereik van doeltreffende toetsing in beroep blijft”. Zij beslissen over voorlopige hechtenis, toegangsblokkeringen en de aanstelling van bewindvoerders. In juli 2018 bracht Wet nr. 7145 noodbevoegdheden over naar de gewone wetgeving, waar ze herhaaldelijk werden verlengd nadat de noodtoestand formeel al was beëindigd.

Daarna veranderden de doelwitten, maar de instrumenten niet.

Het parlement hief in mei 2016 de parlementaire onschendbaarheid van volksvertegenwoordigers op met steun van de belangrijkste oppositiepartij, waarvan de leider zei dat het voorstel ongrondwettig was maar zijn partij toch opdroeg ervoor te stemmen. Binnen een jaar werd een CHP-parlementslid op grond daarvan gevangengezet. Selahattin Demirtaş werd in november 2016 aangehouden en zit nog steeds in de gevangenis, ondanks een arrest van de Grote Kamer uit 2020 waarin werd geoordeeld dat zijn detentie het achterliggende doel diende het pluralisme te verstikken. Verkozen Koerdische burgemeesters werden in 2014, 2019 en 2024 vervangen door aangestelde bewindvoerders, en vervolgens gebeurde hetzelfde met de CHP-burgemeester van Esenyurt.

Het bewindvoerdersmechanisme dat in 2015 voor het eerst tegen Koza-İpek en in 2016 tegen Zaman werd gebruikt, heeft inmiddels ook de omroepsector bereikt. Can Holding, met 121 bedrijven, kwam in september 2025 onder bewind van het TMSF, waardoor Habertürk, Show TV en Bloomberg HT onder staatsbeheer kwamen. TELE1 werd in oktober 2025 in beslag genomen en in april 2026 voor 28 miljoen lira te koop aangeboden, minder dan drie maanden aan werkingskosten volgens de hoofdredacteur. De website van T24 en het X-account van Bianet werden op 30 september 2026 geblokkeerd. Op 14 oktober 2026 werd het TMSF als bewindvoerder over Halk TV aangesteld en werden de uitzendingen stopgezet. In ongeveer twintig maanden, zo formuleert het rapport het, kwamen de belangrijkste oppositiezender en verschillende nationale televisiezenders onder staatsbeheer via hetzelfde mechanisme dat tien jaar eerder tegen de met de Gülenbeweging verbonden pers was gebruikt.

Van de meer dan 1.100 academici die in januari 2016 de petitie van Academics for Peace ondertekenden, werden 822 beschuldigd van propaganda voor een terroristische organisatie en 406 bij decreet ontslagen. Het Grondwettelijk Hof oordeelde in juli 2019, met één stem verschil, dat de veroordelingen de vrijheid van meningsuiting schonden. Tegen eind 2025 waren vier van hen opnieuw in dienst genomen.

Osman Kavala zit sinds november 2017 vast. Op 25 augustus 2026 omschreef de Grote Kamer zijn veroordeling als een flagrante ontkenning van rechtvaardigheid en beval zij zijn vrijlating. Op 13 oktober 2026 weigerde een rechtbank in Istanbul zowel zijn vrijlating als een nieuw proces. In februari 2026 zei de voorzitter van Türkiye’s eigen Grondwettelijk Hof publiekelijk dat zijn rechtbank niet bevoegd was om arresten uit Straatsburg ten uitvoer te leggen.

In september 2026 werden bij een operatie tegen LGBTI+-organisaties en mensenrechtenverdedigers in vijftien provincies minstens 116 mensen aangehouden; minstens 83 van hen werden in voorlopige hechtenis genomen en tegen meer dan 160 mensen loopt een onderzoek. Het Türkiye-account van Amnesty International behoorde tot de honderden geblokkeerde accounts.

Daarna volgden twee andere geloofsgemeenschappen. De leider van de Süleymanlı-gemeenschap werd op 13 augustus 2026 aangehouden op verdenking van corruptie, witwassen en belastingdelicten. Enkele dagen nadat hij die operatie publiekelijk had bekritiseerd, werd Alparslan Kuytul van de Furkan-stichting samen met zijn vrouw in Adana aangehouden, werden bewindvoerders bij bedrijven aangesteld en werden 349 socialemedia-accounts geblokkeerd. Kuytul had vanaf 2018 al bijna twee jaar in voorlopige hechtenis gezeten voordat hij in 2020 van alle aanklachten werd vrijgesproken. Geen van beide gemeenschappen is ooit door de regering als terroristische organisatie aangemerkt.

En vervolgens de oppositie zelf. İmamoğlu zit sinds maart 2025 vast. Hij werd aangehouden één dag nadat zijn universitair diploma nietig was verklaard en enkele dagen voordat zijn partij hem als presidentskandidaat voordroeg. Op 21 mei 2026 verklaarde het Regionaal Hof van Beroep van Ankara het congres van de CHP wegens “absolute nietigheid” ongeldig, schorste het Özgür Özel en stelde het Kemal Kılıçdaroğlu opnieuw aan. Daarmee verving een rechtbank, in de woorden van het rapport, feitelijk de verkozen leiding van de oppositiepartij. In oktober 2026 zaten 35 CHP-burgemeesters in voorlopige hechtenis en waren er 40 uit hun ambt gezet. De burgemeester van İzmir, die de op twee na grootste stad van het land met een voorsprong van bijna twaalf procentpunten had gewonnen, sloot zich deze maand bij de regeringspartij aan.

De conclusie van het rapport richt zich minder tot de regering dan tot iedereen die heeft toegekeken.

“Nadat de politieke actoren en een groot deel van de bevolking in Turkije de vervolging van anderen hadden genegeerd, keken zij opnieuw weg toen de regering zich tegen de Gülenbeweging keerde. Zij behandelden haar aanhangers als aanvaardbare zondebokken van wie de rechten zonder gevolgen voor anderen konden worden opgeschort. Die onverschilligheid bleek een hoge prijs te hebben.”

De laatste zin is degene die in Brussel moet worden geciteerd: “De rechtsstaat kan niet voor één ongewenste groep worden opgeschort zonder voor iedereen te worden verzwakt.”